Przełączniki kablowe i ściemniacze kablowe to elektroniczne przełączniki montowane jako element pośredni w istniejących przewodach zasilających urządzenia elektroniczne, umożliwiające sterowanie ich działaniem. Najczęściej wykorzystywane są do obsługi oświetlenia – do jego włączania, wyłączania lub ściemniania. Istnieje jednak również możliwość zastosowania przełącznika kablowego do włączania i wyłączania innych urządzeń elektronicznych. Obsługa odbywa się ręcznie – za pomocą przycisku, pokrętła lub przy użyciu stopy w przypadku przełączników nożnych.
Przełączniki kablowe oraz ściemniacze kablowe to elektroniczne przełączniki pośrednie, które montuje się bezpośrednio na przewodach zasilających urządzenia elektryczne.
Nazwa tych produktów wynika z ich konstrukcji – przewód zasilający wchodzi z jednej strony przełącznika i wychodzi z drugiej, sprawiając wrażenie, jakby kabel był przeciągnięty przez obudowę urządzenia.
Zamiast określenia „przełączniki kablowe” i „ściemniacze kablowe” spotyka się również nazwy: „przełączniki sznurkowe” i „ściemniacze sznurkowe”.
Tego typu rozwiązania są najczęściej stosowane do włączania, wyłączania lub regulacji jasności oświetlenia – w szczególności lampek biurkowych, większych lamp stołowych, stojących oraz kinkietów.
Przełączniki i ściemniacze kablowe mogą być również wykorzystywane w przypadku innych małych urządzeń elektrycznych, które standardowo można wyłączyć jedynie poprzez odłączenie wtyczki z gniazdka. To praktyczne rozwiązanie do ich późniejszego doposażenia w funkcję włączania lub regulacji.
Przełączniki kablowe, podobnie jak inne przełączniki elektroniczne, umożliwiają otwieranie lub zamykanie obwodu elektrycznego. Gdy obwód jest zamknięty, prąd może płynąć, a podłączone urządzenie elektryczne zostaje włączone. Po otwarciu obwodu przepływ prądu zostaje przerwany, co powoduje wyłączenie urządzenia. W przypadku ściemniaczy zasilanie jest dodatkowo modulowane – w zależności od ustawienia światło lampy staje się jaśniejsze lub ciemniejsze.
Przełączniki kablowe i ściemniacze kablowe mogą być obsługiwane ręcznie lub stopą. Ręczne ściemniacze kablowe są najczęściej wyposażone w pokrętło lub suwak, który pozwala na płynną regulację jasności. Z kolei przełączniki kablowe występują w różnych wariantach konstrukcyjnych.
Klasyczne modele posiadają jeden lub dwa przełączniki dźwigniowe, które umożliwiają ustawienie w dwóch pozycjach: włączone i wyłączone. Istnieją również przełączniki kablowe w formie przełączników kołyskowych, montowanych pośrednio na przewodzie. Przełączniki kołyskowe są blisko spokrewnione z przełącznikami dźwigniowymi.
Różnica polega głównie na sposobie działania: w przełącznikach dźwigniowych obwód elektryczny zamykany jest przez metalową dźwignię, natomiast w kołyskowych – przez sprężynowy mechanizm kołyskowy.
Przełączniki nożne to zazwyczaj pośrednie przełączniki naciskowe. Stosowane są najczęściej w lampach stojących, aby umożliwić wygodne włączanie i wyłączanie bez konieczności schylania się. Naciśnięcie przycisku stopą raz włącza lampę, a drugie naciśnięcie – wyłącza ją. Ściemniacze nożne lub podłogowe często wyposażone są w suwaki, które można przesuwać stopą w celu regulacji natężenia światła.
Przełączniki kablowe i ściemniacze montuje się na przewodzie zasilającym, pomiędzy źródłem prądu a urządzeniem, które mają sterować. Na początku należy przeciąć istniejący przewód i usunąć izolację z jego końcówek, aby móc połączyć przewód fazowy z zaciskami elektrycznymi w wyłączniku pośrednim.
Jeśli to możliwe, zaleca się zakończenie odsłoniętych żył tulejkami kablowymi. Przewód fazowy z jednej strony zostaje podłączony po stronie wejściowej, a z drugiej – po stronie wyjściowej przełącznika, za pomocą zacisku lub przez lutowanie.
Należy zwrócić uwagę na następujące kwestie: w przypadku kabli 1-żyłowych z przewodem neutralnym, przełączana jest wyłącznie faza. Przewód neutralny łączy się bez przerwy za pomocą złączki i nie jest rozdzielany. Jeżeli przewód zawiera również żyłę ochronną, to – podobnie jak neutralny – jest on prowadzony bez przerywania i łączony złączką.
W przypadku kabli 2-żyłowych faza i przewód neutralny są rozdzielane lub łączone równocześnie. Jeśli występuje przewód ochronny, również jest on – tak jak w wersjach 1-żyłowych – prowadzony bez przerwy i łączony złączką.
Przy wyborze przełączników kablowych i ściemniaczy warto najpierw zastanowić się, która forma konstrukcyjna najlepiej sprawdzi się w danym zastosowaniu. Do włączania i wyłączania lub ściemniania niewielkich lamp stołowych w zupełności wystarczą ręcznie obsługiwane przełączniki kołyskowe i dźwigniowe oraz ściemniacze z pokrętłem lub suwakiem. W przypadku lamp stojących lepszym rozwiązaniem mogą być przełączniki nożne i ściemniacze podłogowe. W przypadku ściemniaczy szczególnie ważna jest kompatybilność z zastosowanym źródłem światła (lampy halogenowe, lampy LED itp.), ponieważ tylko wtedy możliwa jest regulacja jasności. Nie każdy ściemniacz współpracuje z każdym typem lampy.
Oprócz aspektów technicznych i elektrycznych istotne są także konkretne parametry. Należy do nich moc przełączania wyrażona w watach, wymagana napięcie zasilania (najczęściej 230/12 V) oraz maksymalny prąd przełączania. Prąd przełączania określa, ile amperów jest w stanie obsłużyć dany przełącznik kablowy lub ściemniacz. Kolejnym kryterium wyboru jest rodzaj przewodu zasilającego oraz liczba żył.
Od tego zależy, czy należy zastosować przełącznik jedno- czy dwubiegunowy z przelotowym zaciskiem dla przewodu neutralnego oraz – w razie potrzeby – dodatkowym przelotowym zaciskiem dla przewodu ochronnego. Warto również wybierać przełączniki i ściemniacze odporne na zwarcia oraz zabezpieczone przed przeciążeniem.
Dodatkowe funkcje, które nie są niezbędne, ale mogą być przydatne, również mogą mieć wpływ na wybór. Niektóre przełączniki i ściemniacze wyposażone są na przykład w diodę LED lub podświetlane elementy sterujące, które umożliwiają szybkie rozpoznanie stanu pracy. Wysokiej jakości ściemniacze oferują czasem funkcję łagodnego startu, która chroni źródło światła, lub funkcję pamięci zapamiętującą ostatnie ustawienie jasności.
W przypadku urządzeń elektrycznych należących do klasy ochronności I (z metalową obudową) konieczne jest zawsze poprowadzenie przewodu ochronnego aż do wtyczki z bolcem ochronnym. Niedopuszczalne jest stosowanie dwużyłowych przewodów (niezależnie od tego, czy są 1- czy 2-biegunowe), które zawierają jedynie przewód fazowy i neutralny. Aby spełnić ten wymóg, należy upewnić się, że przewód ochronny nie zostaje przerwany przez przełącznik lub ściemniacz kablowy.
Można to zrealizować na dwa sposoby. Pierwszym rozwiązaniem jest wybór przełącznika pośredniego z przelotową listwą zaciskową – wtedy przewód ochronny nie jest traktowany jako przerwany. Drugą możliwością jest zastosowanie większego przełącznika, którego obudowa zapewnia wystarczająco dużo miejsca do poprowadzenia przewodu ochronnego. Przestrzeganie tej zasady jest absolutnie konieczne, aby w razie wystąpienia prądu uszkodzeniowego możliwy był jego odpływ przez przewód ochronny.
Czy mogę używać ściemniacza kablowego do halogenów również z lampami LED?
Ściemniacze kablowe przeznaczone do halogenów z zasady nie nadają się do sterowania oświetleniem LED. Działa to również w drugą stronę – ściemniacze do LED-ów nie są przystosowane do pracy z lampami halogenowymi. Na rynku pojawia się jednak coraz więcej ściemniaczy uniwersalnych, które umożliwiają regulację jasności różnych źródeł światła – zarówno LED, jak i halogenów, żarówek energooszczędnych czy tradycyjnych żarówek. Przed zakupem warto zawsze sprawdzić informacje podane przez producenta.
Dlaczego moja lampa LED nie reaguje na ściemniacz LED?
W takim przypadku należy najpierw sprawdzić, czy dana żarówka LED w ogóle jest ściemnialna. Nie wszystkie modele LED pozwalają na regulację jasności – jeśli takiej funkcji nie obsługują, ściemniacz nie będzie działał. Jeżeli żarówka LED teoretycznie daje się ściemniać, ale podczas użytkowania migocze, warto upewnić się, czy ściemniacz kablowy i źródło światła mają dopasowaną moc oraz kompatybilne parametry pracy.
Kiedy potrzebny jest przełącznik końcowy na przewodzie?
Większość przełączników kablowych to tzw. przełączniki pośrednie, montowane w środku przewodu. Istnieją jednak także przełączniki końcowe, które instaluje się na końcu kabla. Choć są rzadziej stosowane, sprawdzają się tam, gdzie dostęp do źródła zasilania jest utrudniony – na przykład w przypadku oświetlenia wnętrza mebli, za szafkami lub kanapami.
Co to jest przełącznik szeregowy?
Przełącznik szeregowy umożliwia niezależne sterowanie kilkoma odbiornikami elektrycznymi. W nowoczesnych instalacjach występuje zazwyczaj jako podwójny włącznik kołyskowy. Przełączniki kablowe również są dostępne w wersji szeregowej, dzięki czemu możliwe jest oddzielne włączanie dwóch źródeł światła za pomocą jednego elementu sterującego.